Castellum Fectio na 1000 jaar weer zichtbaar

Inrichtingsplan voor castellum Fectio
Parklaan landschapsarchitecten heeft in opdracht van de Provincie Utrecht een inrichtingsplan gemaakt voor castellum fectio en omgeving. De opgave was om het castellum zichtbaar en beleefbaar te maken en ook de omgeving een herbestemming te geven van agrarisch naar recreatie en natuur.

De Limes in Nederland staat sinds kort op de Nederlandse nominatielijst voor het Werelderfgoed van UNESCO. De Limes was de noordelijke grens en verdedigingslinie van het Romeinse rijk. Op dit moment is er van deze, door de Romeinen aangelegde, structuur van wegen, castella en wachttorens nog niet veel zichtbaar. Maar daar komt verandering in. In verschillende provincies wordt gewerkt aan het zichtbaar maken van de Limes. Langs de A12 wordt bij Bunnik gewerkt aan de reconstructie van castellum Fectio. Samen met fort Vechten, dat onderdeel is van de Nieuw Hollandse Waterlinie, wordt het een unieke plek waar militaire landschappen uit verschillende perioden beleefbaar worden gemaakt.
De archeologische betekenis
Een groot gebied rond fort Vechten en het castellum is aangewezen als archeologisch monument. Het castellumterrein behoort tot de top vier van archeologische sites van Nederland. Op dit moment is het niet meer dan een onopvallende heuvel met een boomgaard. Onder de heuvel liggen maar liefst 7 verschillende Romeinse bouwfasen waarvan 6 houtbouwfasen en 1 steenbouwfase. Rond het castelllumterrein liggen onder het maaiveld de restanten van de vicus. Dit is het dorp dat zich rond het castellum ontwikkelde. Tussen de A12 en het castellum ligt de dichtgeslibde bedding van de Romeinse Rijn. Deze bedding is in het terrein niet zichtbaar.

Het gebied is op dit moment in agrarisch gebruik. Rond de oude laagstamboomgaard bepalen grasland en mais het beeld. Doordat de archeologische restanten direct onder het maaiveld liggen kan er bij het ploegen, bemesten en andere grondbewerkingen schade optreden aan het archeologisch materiaal. Voor het ontwerp zijn strenge randvoorwaarden ten aanzien van graafwerkzaamheden, het planten van bomen en het ophogen. Belangrijk is natuurlijk dat het archeologisch materiaal geen schade ondervind door de uitvoering van het inrichtingsplan.

Om een goede verbeelding te kunnen maken van de Romeinse historie van de plek is een ontwerpteam samengesteld met een landschapsarchitect, beeldend kunstenaar (Paul de Kort) en archeoloog (RAAP Ivar Schute). Daarnaast was er een klankbordgroep met drie in de Romeinse tijd gespecialiseerde archeologen. Zij fungeerden tevens als vraagbaak voor de ontwerpers. Tijdens het ontwerpproces bleek wel dat er nog veel onbekend is en dat theorieën en aannames in de tijd veranderen. Een kleine vondst kan grote invloed hebben op ons denken over de Romeinen. De uitspraak van de archeoloog David J. Breeze zegt genoeg “.. There is one lesson we still find hard to learn, however. This is that no matter how accurate we think our reconstruction is, future generation will prove us wrong ….”. 

Thesaurus Fectio
We hebben een heuvel met een hoogwaardig archeologische inhoud, met grote verwachtingen en hoge potenties. Het is een heuvel met een groot geheim, een voorraadkamer, een schatkamer die we niet opgraven. Kortom een thesaurus; het weggelegde, het bewaarde, een verzameling of een schat. De vraag is wat er onder de heuvel ligt, welke geheimen zal het in de toekomst prijsgeven?
Thesaurus fectio bestaat uit een aantal schatten en verzamelingen, deels boven de grond, maar voor het overgrote deel onder de grond. We willen zichtbaar maken dat deze verbeelding, die we met de huidige stand van kennis samenstellen, geen eindpunt is, maar een volgende stap in de evolutie van kennis. Door een eigentijdse vormgeving geven we duidelijk aan dat het niet om een reconstructie gaat maar om een interpretatie die ruimte laat voor verandering en fantasie. 

Een Romeins ensemble
De hoofdstructuur van het gebied bestaat uit een ensemble van het castellum, de Romeinse Rijn, de limeswegen en de vicus.

Het basisontwerp voor het castellum is eenvoudig; de heuvel wordt omgevormd tot een plateau waarop een betonnen plint de contour van het castellum uit de steenfase weer geeft. Om de grootte van Fectio zichtbaar en voelbaar te maken (150 x 150 meter) worden op de plint een aantal de torens en een deel van de muur opgebouwd in strekmetaal. Dit zal voor de passant werken als een luchtspiegeling. Voor de automobilist op de A12 of de recreant die langs fietst of wandelt is het castellum wisselend wel en niet zichtbaar. Het castellum wordt opgebouwd uit een modulair systeem. Deze elementen kunnen weer worden losgekoppeld als de visie op de castella van de Romeinen veranderd. Het gebruik van het modulaire systeem verwijst naar de Romeinse bouwkunst. Midden in het castellum staat de principia, het hoofdgebouw. In dit hoofdgebouw, dat voor een deel wordt opgebouwd, zijn een aantal informatiekamers aanwezig. In deze ‘schatkamers’ kan worden ingespeeld op nieuwe archeologische vondsten en actuele kennis. Verzamelingen uit het heden en verleden worden aan elkaar gekoppeld, bijvoorbeeld de flora uit de Romeinse tijd en de flora van de nieuwe natuur rond het castellum.

De Romeinse Rijn wordt verbeeld door een groene rivier. Het is een glooiende laagte met een vochtige bloemenrijke vegetatie begrensd door een droge ruigte. In deze groene rivier ligt op de plaats van de vroegere haven een vlonder in de vorm van Romeinse schepen.
De limeswegen zijn recht en flauw gebogen paden die het castellum koppelen aan fort Vechten en de wegen in de omgeving. Afhankelijk van de functie van het pad in de Romeinse tijd staan er meer of minder zuilvormige bomen langs. De zuilvormige bomen verwijzen naar Italië. Ze worden op meerdere plekken langs de Limes gebruikt. Gekoppeld aan de wegen worden in het gras plattegronden van vicuswoningen gemaakt. Het zijn abstracties van de kenmerkende woningplattegrond uit de Romeinse tijd. De half-verharding van deze plattegronden bestaat uit scherven die in de loop van de jaren in de omgeving zijn gevonden. De vicuswoningen vormen een ontdekkingsplek voor de recreanten en een podium voor kunstmanifestaties. De omgeving van het castellum bestaat uit extensief beheerd grasland met struinpaden. De struinpaden zullen zich verleggen net zoals de vicus steeds veranderde en meegroeide met het aantal soldaten dat in het castellum gelegerd was. De groene rivier en vucusvelden zijn onderdeel van een belangrijke ecologische verbinding tussen de Kromme Rijn en het bosgebied Nieuw Wulven. 

Samenvatting
Door de realisatie van het inrichtingsplan Thesaurus Fectio wordt een onzichtbare schat zichtbaar en voelbaar gemaakt. Niet in de vorm van een complete reconstructie, maar in de vorm van een gevarieerd landschapspark waar mensen iets kunnen ontdekken en een tipje van de sluier wordt opgelicht. Het ensemble van het Castellum, de Limeswegen, de vicus en de Romeinse Rijn vormen de onderlegger voor het landschapspark. 

naar projectpagina Thesaurus Fectio