Loodsen door het landschap

Dorpsontwikkelingsplan voor Den Hoorn en omgeving 

dh-loodsmannetje.jpg

In opdracht van de dorpscommissie Den Hoorn werd samen met bewoners een ontwikkelingsplan opgesteld voor het dorp Den Hoorn en omgeving.

Het 'dorpsontwikkelsingsplan voor Den Hoorn en omgeving' is een voorbeeld van ontwikkelingsplanologie. De visie van de bewoners is op 2 december 2006 aangeboden aan de gemeente Texel en de Provincie Noord Holland.

Het plan was een bouwsteen voor het op te sellen bestemmingsplan van de gemeente Texel en inspiratiebron voor iedereen die initiatieven wil ontwikkelen om het landschap en dorp te verbeteren. Na de overhandiging van het rapport werd de eerste vloedpaal onthuld. Deze handeling was het startsein voor de uitvoering van een aantal vervolgprojecten.

Sinds de zomer van 2007 staan vloedpalen op plaatsen waar ooit de zeereep heeft gelegen.

In september 2007 vondt voor de eerste maal de kunstmanifestatie klifhanger plaats. Het is uitgegroeid tot een jaarlijks terugkerend evenement dat een maand duurt.

Indien u het dorpsontwikkelingsplan wilt ontvangen kunt u ons mailen of bellen.


Inmiddels is de stichting Loodsen door het landschap opgericht en actief met de uitvoering van het plan.

dh-stilte.jpg

Het dorpsontwikkelingsplan

Loodsen door het levend cultuurlandschap

De zuidpunt van Texel onderscheidt zich van de rest van het eiland door de combinatie van het Klif en het Oude Land en het dynamische kustlandschap ten zuiden daarvan. Het Klif en het Oude Land vormen al eeuwen een statisch, onveranderlijk baken in een zeer dynamisch landschap van wind, het zand, de zee en het getij. Door de eeuwen heen heeft het landschap van geulen, platen en duinen zich verplaatst. Het landschap wandelt als het ware in zuidelijke richting. Die opeenvolging van geulen en duinen zijn buiten in het landschap nog goed te zien. De Naal, ooit een baai die beschermd werd door Loodsmansduin en Siborsnollen, vervolgens De Kuil en het Hoornder Nieuwland, die werden beschermd door Pietersduin, Mokwerk en Schilborsnollen. In de vorige eeuw zijn de Mokbaai en de duinen ten zuiden van de Mokbaai ontstaan. Op dit moment is de dynamiek van het landschap dagelijks beleefbaar op de Hors, waar wind en water vrij spel hebben en je dagelijks duintjes ziet ontstaan en weer ziet verdwijnen.

dh-duinen.jpg

Het klif van Den Hoorn neemt een unieke plaats in. Den Hoorn is een van de weinige dorpen in het waddengebied die op de rand van een keileemklif liggen. Een klif dat ooit aan de zee lag en meters hoog was. Doordat Den Hoorn ooit aan zee lag, is Den Hoorn om nog een andere reden uniek. Het is een belangrijke schakel geweest in de scheepvaart van de Gouden eeuw. In Den Hoorn woonden loodsen die VOC schepen over de Noordzee van en naar Amsterdam begeleiden. Enkele loodshuisjes en namen als Loodsmanduin herinneren nog aan deze periode.

dh-den-hoorn.jpg

Het landschap is door de eeuwen heen veranderd; het is steeds aangepast aan de wensen van de veranderende samenleving. Het loodswezen verdween en de zichtbaarheid van het gegroeide landschap werd minder duidelijk. We kunnen de tijd niet terug draaien, maar we kunnen de unieke eigenschappen van Den Hoorn wel naar deze tijd te vertalen en opnieuw zichtbaar te maken.

dh-concept.jpg

De zuidpunt van Texel wordt een levend cultuurlandschap. Een landschap waar gewerkt en gerecreëerd wordt en waar het landschap langzaam verandert. Als we bij elke ingreep in het landschap terugkeren naar de landschappelijke basis behoud het gebied zijn unieke kwaliteiten. De landschappelijke basis wordt gevormd door het Oude Land met de keileemhoogtes, de Polders en het dynamische kustlandschap. Den Hoorn wordt het centrum van het nieuwe loodswezen. Bezoekers worden aan de hand van loodsbakens en loodspunten door de historie van het landschap geleid.

Het plan op hoofdlijnen 
De rijke historie van het landschap is inspiratiebron voor het dorpsontwikkelingsplan. Alle maatregelen in het plan zijn er opgericht om het onderscheid tussen het Oude Land, de Polders en de Duinen te behouden en te versterken. Dat betekent dat ruimtes zoals de Hemmer, de Mars en De Naal als open gebieden behouden blijven en, wanneer dat mogelijk is, opener moeten worden. De keileemhoogtes zijn de plekken waar ingezet wordt op het behoud van ensemble van tuunwallen, schapenboeten en schapenteelt. De verschillen tussen de polders wordt versterkt door in te spelen op de verschillen in drooglegging. In volgorde van ontstaan zijn de Naal, het Hoornder Nieuwland en de Mokbaai steeds natter en brakker.

dh-schapen.jpg

De verschillen in grondsoort en waterhuishouding worden ingezet om de agrarische bedrijfsvoering te sturen. Hierdoor ondersteunt het agrarisch gebruik de verschillen tussen het Oude Land en de Polders. Op het kalkarme leemhoudende Oude Land ligt het accent op grasland en akkerbouw met onder andere oliehoudende gewassen. Op de kalkrijkere en zandigere gronden van de Naal en Buitendijk ligt het accent op bollenteelt. Terwijl nat en brak agrarisch natuurbeheer voornamelijk in Hoornder Nieuwland voorkomt. 100% natuur van natte slikken en platen vind je in de Mokbaai. De Prins Hendrik polder is gereserveerd voor een vrije teeltruimte waar het accent zal liggen op bulkproducten, die overigens wel kunnen worden gebruikt voor streekproducten.

dh-akkerbouw.jpg

Streekproducten zijn op Texel al sterk ontwikkeld, maar dit moet versterkt worden. Het voorstel is om te komen tot een samenwerking tussen dat agrarische bedrijven, recreatieondernemers en ‘groene' partijen. Samen moeten zij zoeken naar win-win-situaties waarbij de productie en afzet van streekproducten en streekdiensten (bijv. arrangementen) worden gecombineerd met natuur- en landschapsproductie (zgn. groene en blauwe diensten). Accommodatie en aanbod van winkels en restaurants is al van goede kwaliteit. De verdere ontwikkeling van Hoornder/Texelse streekproducten in combinaties met verbreding van toerisme en behoud van het kenmerkende landschap is de manier om de economie én de aantrekkelijkheid van Den Hoorn te versterken.

Het dorp moet zijn authentieke karakter behouden. Zouteland is in het bestemmingsplan aangegeven als nieuwbouwlocatie. Hier zullen de komende jaren nieuwe woningen gebouwd worden. Zouteland is vormgegeven als een nieuw gevarieerd lint waarbij de Sluissloot een belangrijke landschappelijk drager vormt. De nieuwe woningen moeten moderne woningen zijn die aansluiten bij het karakter van het dorp. Voor de toekomstige woningbouwlocaties zijn er zoeklocaties aangegeven ten zuiden van de Diek en nabij 't Horntje.

In het plan wordt aangegeven dat open ruimtes in het landschap zoveel mogelijk open moeten blijven. Wanneer in deze gebieden de mogelijkheid zich voordoet om storende bebouwing te verplaatsen is als herbouwlocatie de Hoornderweg en de Witteweg aangegeven. De Hoornderweg ligt op de rand van het Oude Land. Verdichting van dit lint met enkele nieuwe bouwlocaties versterkt de grens tussen het Oude Land en de Polders. Daarnaast kan de versterking van de grens tussen Oude Land en de Polders ook met groene middelen gerealiseerd worden. Bijvoorbeeld door aan de zuidzijde van de weg een (zoden)dijkje aan te leggen.

Het plein en de straten van Den Hoorn zijn 30 km-zone. Een herinrichting moet er voor zorgen dat dit niet alleen door borden maar ook aan de straten zelf te zien is. De Naal moet een echt plein worden met terrasjes en een dorpscafé waar het gezellig is om te verblijven en waar allerlei wandel- en fietstochten starten. De andere straten in het dorp moeten wat materiaalgebruik en profielopbouw aansluiten op het karakter van het dorpsplein waardoor er een eenheid ontstaat. Voor heel de herinrichting van de openbare ruimte geldt: aansluiten op het authentieke karakter. Voor een levendig dorp moet er gezocht worden naar een goede verhouding tussen eerste woningen en tweede woningen. Het aantal tweede woningen mogen daarbij nooit ten kosten gaan van de woningvoorraad voor permanente bewoning. 

dh-vloedpaal07.jpg      dh-vloedpaal02.jpg

Den Hoorn moet het centrum van het nieuwe loodswezen worden. Bezoekers kunnen aan de hand van loodsbakens en loodspunten het landschap verkennen. Dit zijn elementen die de historie en de ontwikkeling van het landschap afleesbaar maken. Het zijn bakens in tijd en ruimte. De loodsbakens zijn bestaande uitzichtpunten, zoals de bunker bij Loodsmansduin, waar je fantastische vergezichten hebt. De uitzichtpunten worden op een eenvoudige manier verbijzonderd. Zo wordt bijvoorbeeld het pad van de bunker toegankelijk voor rolstoelers en is de geschutkoepel op de bunker weer toegankelijk.

De loodspunten zijn landschapselementen zoals een oude dijk, een sluis, waterput of vloedpaal. De loodspunten vertellen, als stille getuigen, iets over de historie van het landschap. Er zijn geen bordjes bij geplaatst maar nieuwe technieken zoals GPS en dergelijke maken het mogelijk om deze informatie op locatie te verkrijgen. De loodspunten zijn een aanleiding om even uit te rusten en iets te ontdekken van de historie van de plek.

Er is een fijnmazig netwerk van eenvoudige wandelsporen dat door de recreatieondernemers, samen met de agrariërs, wordt ontwikkeld. Rond het dorp worden wandelpaden gerealiseerd die korte wandelingen vanuit het dorp en de camping mogelijk maken. Door de aanleg van een fietspad rond de camping is het mogelijk om vanaf de boot via een gevarieerde route door de duinen naar Den Hoorn te fietsen.

dh-wandelspoor.jpg

In Den Hoorn worden al veel culturele evenementen georganiseerd. Deze bestaande manifestaties moeten gekoesterd en ondersteund worden. Het twee jaarlijks theaterfestival is daar een goed voorbeeld van. Nieuwe culturele evenementen zouden moeten aansluiten op het specifieke karakter van het dorp en het landschap. Het wandelend duin- en kustlandschap en de stabiele klif kunnen als thema gebruikt worden voor tijdelijk kunstwerken en manifestaties.

Om het dorpsontwikkelingsplan te realiseren moeten er verschillende partijen in actie komen. De gemeente zal onderdelen uit plan kunnen verwerken in het op te stellen bestemmingsplan. Daarmee wordt realisatie mogelijk gemaakt. Bij herinrichting van de openbare ruimte heeft ook de gemeente het initiatief. Maar er zijn ook projecten die door recreatieondernemers, agrariërs of inwoners van Den Hoorn op gepakt moeten worden. Daarbij kun je denken aan de realisatie van wandelsporen of het organiseren van een kunstmanifestatie. Credo is daarbij klein beginnen en wanneer het een succes blijkt te zijn, kan het verder uitgebouwd worden. Voor productie en afzet van streekproducten en streekdiensten (arrangementen) in combinatie met landschapbeheer is het noodzakelijk dat de ondernemers, agrariërs en inwoners van Den Hoorn zich (in een stichting of coöperatie) organiseren.  

De Texelse Courant schreef een uitgebreid artikel over deze gebeurtenis. Er is ook een artikel verschenen in het blad TOPOS van de LU Wageningen

Projectbureau Belverdere heeft in 2008 een handreiking Dorpseigen uitbreiden uitgebracht. Het Dorpsontwikkelisngsplan Den Hoorn is een van de beschreven voorbeeldprojecten. Het boek kan worden besteld bij het Projectbureau Belverdere, Utrecht

Het ontwerpteam van Parklaan landschapsarchitecten is voor het opstellen van dit plan uitgebreid met Paul de Kort , beeldend kunstenaar en Rob van Ham , Recreatiedeskundige en planoloog bij Route IV en Elise Schrijer, ontwerpstudio 2 Maal Ee.