Wateroffers voor Broekpolder

Groen, nummer 12, januari 2006, Paul de Kort, beeldende kunstenaar en Marcel Eekhout Landschapsarchitect  

Het kunstproject Wateroffers voor Broekpolder ligt in de Vinexlocaie Broekpolder, Beverwijk. In dit project komen archeologie, waterbeheer en de rituelen van bewoners bij elkaar. De kunst vormt een brug tussen de verschillende historische periodes waarin de Broekpolder bewoond is geweest. Met ons voorstel voor kunst in de wijk Broekpolder willen wij het watersysteem duidelijk maken, maar ook een impuls geven aan het ontstaan van nieuwe symbolen en rituelen dat specifiek is voor Broekpolder.  


Doel van het project

De opgave die ons werd gesteld was 'iets te doen' met het nieuwe watersysteem van Broekpolders, waardoor de bewoners zich bewust zouden worden van de unieke situatie in deze wijk. Het watersysteem is een verbeterd gescheiden stelsel; het hemelwater van de daken en verhardingsvlakken wordt geloosd op het oppervlakte water. Het speciale van de situatie in Broekpolder is het feit dat de peilschommelingen in het systeem vrijwel onzichtbaar zijn. Wat wij daarnaast opvallend vonden was het feit dat we hier te maken hebben met een gebied dat in de bedding van het OerIJ ligt en dat het gebied een hele lange bewoningsgeschiedenis kent.  


De historie van de plek

Het landschap van de Broekpolder is het resultaat van een eeuwenlange genese. De periode van het OerIJ is bepalend geweest voor de morfologie van het gebied. Het OerIJ was een enorme kreek in een groot kwelderlandschap, waarvan de kwelderruggen al vroeg werden bewoond door volkeren die leefden van de visserij , de jacht en later van de landbouw. Het OerIJ was bepalend voor de ontwikkeling van gewoontes en gebruiken van de volkeren. Aan deze noordelijke kant van het OerIJ werd de wol anders gesponnen, werden andere potten gebakken en werden andere sieraden gemaakt.

De eerste bewoners van dit gebied voelden zich sterk overgeleverd aan de wispelturigheid van de natuur en de elementen. Men gebruikte rituelen en offergaven ter bezwering van de onzekerheden die het leven bood. De archeologische vondst van witte kiezels bij rituele offerplaatsen spreekt tot de verbeelding.

Na het verzanden en dichtslibben van het OerIJ verlieten de volkeren het gebied en met het vertrek van de volkeren verdwenen de rituelen en gebruiken. Later werd de bedding van het OerIJ in gebruik genomen als agrarisch gebied. Er ontstonden nieuwe gebruiken gerelateerd aan de agrarische samenleving. Op haar beurt maakte ook deze samenleving plaats voor een nieuwe samenleving, de stedelijke samenleving van de Vinexwijk Broekpolder. Een samenleving waar zich opnieuw gebruiken en rituelen zullen ontwikkelen.


Het verbeterd gescheiden stelsel

Het beheer van het oppervlaktewater in de Broekpolder is een ‘verbeterd gescheiden stelsel'. Dit betekent dat bij overvloedige regenval het hemelwater direct op het oppervlaktewater wordt geloosd. De peilschommelingen die daarbij optreden zijn echter gering. Daarnaast zijn het piekbelastingen die na een paar uur alweer onzichtbaar zijn. Om de kwaliteit van het water constant in de gaten te houden wordt in de Broekpolder het water langs enkele mosselen geleid (‘mosselmonitoring'). Mosselen zijn erg gevoelig en afwijkend gedrag van de mosselen is een signaal dat er iets mis is met het water in de Broekpolder.

Het schone water dat verzameld wordt in een centraal gelegen singel en langs de mosselen is gestroomd wordt overgepompt naar een retentiegebied. Daar wordt het langere tijd in een labyrint van zandlagen vastgehouden en gefilterd. Daarna wordt het water weer teruggepompt in de wijk. Het water is daarmee in een zich oneindig herhalende cyclus van terecht gekomen, een cycles die kan worden vergeleken met een lemniscaat.  


De dubbele spiraal

Het ontwerp bestaat uit twee onderdelen die samen het verhaal van het water en de historie vertellen; de wateroffersteentjes en de offersingels met kweldereilanden. Het systeem van oppervlaktewater gaat rond in een oneindige cyclus. Als symbool voor deze cyclus introduceren wij een dubbele spiraal. Deze spiraal is in witte keramische offersteentjes gekerft maar is ook de basis voor een tekening dien in het centrum van twee rotondes is aangebracht.  


De offersteentjes

Alle bewoners van Broekpolder hebben een foedraal gekregen met daarin een offersteentje en een kleine tekstrol. Nieuwe bewoners vinden deze foedraal in het welkomstpakket dat zij van de gemeente krijgen. Op het tekstrolletje staat het verhaal van de ‘ wateroffers' en het bijzondere watersysteem van Broekpolder. Het verhaal van de ' wateroffers' houd in dat de bewoner deze steen koestert en hem, als hij naar een andere plaats verhuist, kan offeren bij een van de vier kweldereilanden die in de offersingel liggen. Bij het offeren doen ze afstand van iets moois, iets dierbaars. Het offer brengt geluk en voorspoed. De mooie keramische steen doet het verhaal over de mossel en het watersysteem telkens herleven, waardoor iedere Broekpolderbewoner zich bewust blijft van zijn of haar individuele verantwoordelijkheid voor de leefomgeving.  


De offersingels met kweldereilanden

Het water in de Broekpolder volgt op zijn route de ‘Offersingel'. Deze singel is als het ware opgespannen tussen twee rotondes die de entrees van de wijk vormen. De rotondes symboliseren de bron en de kolk. In het centrum van de twee rotondes is een tekening gemaakt van kleischelpen. De zuidelijke rotonde fungeert als ‘bron'. De tekening van kleischelp maakt een uitwaaierend gebaar in het gras. Bij het berijden van de rotonde lijkt de tekening naar buiten te vloeien. De noordelijke rotonde fungeert als ‘kolk'. De kleischelptekening vloeit hier naar het (lager gelegen) centrum van de rotonde. Het cirkelen op de rotondes wordt hiermee een ritueel; in overdrachtelijke zin wordt telkens de bron en de kolk in werking gezet.

In de ‘Offersingel' zijn op vier plaatsen kunstmatige kweldereilanden gemaakt. De eilanden verwijzen naar het oude kwelderlandschap van het OerIJ en herinneren aan de waterofferplaatsen. De eilanden hebben een getrapte opbouw. De tredes zijn ongeveer 3 - 5 cm hoog zodat een kleine stijging of daling van het water al zichtbaar is. Meestal staat het water op een gemiddeld peil maar na zware neerslag kunnen de eilanden zelfs voor een korte periode ‘kopje onder' gaan. Daarentegen zal bij extreme droogte het water relatief laag staan en zullen de eilanden ruim boven de waterspiegel uitsteken.

Archeoloog Therkorn suggereert in de uitgave ‘Broekpolder - een archeologisch monument op een Vinex-locatie' dat de topografie van de oude nederzettingen met hun sporen van bebouwing, kuilen en offerplaatsen, een afspiegeling vormen van de nachtelijke sterrenhemel met de Melkweg als centrale as en her en der verspreid organisaties van punten verwant aan sterrenbeelden.

Als wij de hedendaagse nederzetting Broekpolder beschouwen als een projectie van de hemelkoepel, kunnen we de ‘Offersingel' zien als een hedendaagse afspiegeling van de Melkweg. De kweldereilanden zijn de sterrenconstellaties. De eilanden zijn dan ook gevormd naar de constellaties van 3 ‘watersterrenbeelden'; Waterslang (Hydra), Vissen (Pisces) en Zwaan (Cygnus). Het 4e en grootste eiland Voerman staat voor een doorwaadbare plek in het OerIJ, het concentratiepunt van de vroegere nederzetting. Een diepblauwe gloed licht s'avonds op uit de eilanden; het is de tekening van het sterrenbeeld dat de vorm van het eiland heeft bepaald. Het is als een mysterieuze spiegeling van de sterrenhemel zichtbaar.

Broekpolder ligt voor een groot deel op de bedding van het OerIJ. De bodem die ten tijde van het OerIJ werd gevormd is nog steeds aanwezig. Het is een onzichtbare laag onder de nieuwe wijk en ligt 40 cm tot 75 cm onder het huidige maaiveld. Bij het graven van waterpartijen wordt deze laag aangesneden. Het nieuwe watersysteem staat hierdoor in contact met de bedding van het OerIJ. Dit hebben we verbeeld door de aanplant van een waterplant die associaties oproept met de oerbedding: de Holpijp (equisetum fluviatile). Een plant die tot de familie van de varens behoort en teruggevonden is in fossielen uit de prehistorie. De Holpijp wordt alleen geplant aan oevers de Offersingel. Via de Offersingel zal de Holpijp zich geleidelijk, met de oneindige beweging van het water mee, verspreiden.  


Het eerste eiland

Inmiddels is het eerste eiland gerealiseerd en zijn de foedraal met offersteentje uitgedeeld. Het eerste eiland, met het sterrenbeeld van de Waterslang , ligt tussen het archeologiepark en het nieuwe centrum. Het is vanaf verschillende kanten goed zichtbaar en ligt als het monster van Loch Ness in het water. Om het ritueel van het offeren en de betekenis van het watersysteem bij de bewoners over te brengen zijn de kinderen uit de wijk ingeschakeld. Leerlingen van twee basisscholen uit Broekpolder hebben het eerste kweldereiland ten doop gehouden. Na de voordracht van zelfgeschreven gedichten over het watersysteem offerden zij de offersteentjes door ze naar het eiland te gooien. De drie andere eilanden en de rotondes zullen in de komende jaren worden aangelegd. De aanleg is gekoppeld aan de planning van de woonwijk. Elke eiland zal met een bijzonder ritueel ten doop worden gehouden, elke nieuwe bewoner krijgt een foedraal met offersteentje. Door deze werkwijze blijft het ritueel zich de komende jaren herhalen en krijgt het de kans om in de geheugens van de bewoners in te slijten.

Naar het project Wateroffers voor Broekpolder